Historia Muzeum Ziemi Chełmińskiej

Pierwsze wzmianki o chęci utworzenia muzeum miejskiego pojawiły  się w 1922 r. Jak relacjonował wówczas „Nadwiślanin”, Michał Podlewski ówczesny właściciel Hotelu Centralnego,  po uroczystości  poświęcenia swego lokalu złożył 50 tys. marek na odnowienie fary i taką samą sumę przekazał na ręce burmistrza z przeznaczeniem na utworzenie muzeum Miasta Chełmna. Niestety te zamiary nie doczekały się realizacji. Sprawą gromadzenia pamiątek przeszłości zajmowało się archiwum miejskie, jednak  gromadziło ono głównie dokumenty oraz druki. W 1930 r. ponownie postulowało o utworzenie Muzeum Ziemi Chełmińskiej Akademickie Koło Chełmnian, argumentując iż „Praca nad gromadzeniem rozmaitych przedmiotów ze wszystkich dziedzin wiedzy ludzkiej, książek, rękopisów, fascykułów starych jest świętym obowiązkiem obywateli, zwłaszcza tak starego grodu jakim jest Chełmno ...” Idea ta jednak długo pozostawała w sferze planów.

   Jubileusz 700-lecia miasta obchodzony w 1933 r. stał się okazją do przygotowania wystawy historycznej. Zebrano wówczas i udostępniono zwiedzającym wiele ciekawych przedmiotów związanych z przeszłością miasta. Na wystawie znalazły się m.in. wyroby i dokumenty cechów rzemieślniczych, wykopaliska archeologiczne, ubiory, szaty liturgiczne, obrazy, druki.
Warto tu wspomnieć o swoistym muzeum prywatnym, choć nie udostępnianym bezpośrednio do zwiedzania, którego twórcą był Walenty Fiałek. Przez wiele lat z wielkim zamiłowaniem gromadził wszystko co związane było z historią tej ziemi. Zebrał  pokaźną kolekcję rzadkich druków pomorskich, które dziś stanowią bezcenne źródło wiedzy o tamtych czasach, monet, zabytków archeologicznych, przedmiotów codziennego użytku, dokumentów. Niestety wiele tych cennych przedmiotów została rozproszona a część zginęła bezpowrotnie. Nieliczne znajdują się w naszych zbiorach.
   Po II wojnie światowej na nowo odrodziła się myśl utworzenia w Chełmnie muzeum. W latach 50-tych powstał tu oddział Polskiego Towarzystwa Archeologicznego i Numizmatycznego. Celem tego towarzystwa było popularyzowanie wiedzy z zakresu archeologii i numizmatyki, które realizowano przy współpracy z placówkami naukowo-badawczymi Państwowej Akademii Nauk, muzeami i służbami konserwatorskimi. Wkrótce po założeniu oddziału Zarząd starał się o pozyskanie Sali Sądowej w Ratuszu na siedzibę oddziału. Wniosek ten rozpatrzono pozytywnie i w 1954 r. Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Chełmnie przyznało na cele Małego Muzeum Chełmińskiego zabytkową salę w Ratuszu. Jeszcze w tym samym roku zorganizowano pierwszą wystawę archeologiczną „Rozwój społeczeństw pierwotnych”. Wraz z wzrastającą liczbą zabytków archeologicznych dojrzewała myśl utworzenia w Chełmnie stałej placówki muzealnej. W 1964 r. otrzymała ona rangę punktu muzealnego. Opiekunem zbiorów został Jerzy Kałdowski, który był jednocześnie kierownikiem sekcji ochrony nad zabytkami.

W Sali Sądowej tuż przy wejściu stało niewielkie biurko, przy którym spędzał długie godziny, opisując zabytki, prowadząc rozległą korespondencję i snując plany na przyszłość. Tu przychodziła młodzież – miłośnicy historii tzw. Szperacze. Pomagali oni w zwykłych, praktycznych czynnościach jak sprzątanie, układanie zabytków ale przy tej okazji obcowali z prawdziwą historią. Ich zadaniem było też zgłaszanie znalezisk archeologicznych czy też zbieranie i przekazywanie do muzeum przedmiotów o wartości historycznej.

    Aby wyczulić chełmińską społeczność na potrzebę gromadzenia zabytków i zachęcić do przekazywania ich do powstałego małego muzeum organizowano wystawki w witrynie biblioteki przy Rynku.
   Muzeum rozwijało się stopniowo. W 1968 r.  na cele ekspozycyjne  pozyskano następną salę ratuszową. Ważnym dla tworzenia muzeum był rok 1975. Wówczas Prezydium MRN podjęło decyzję o przeznaczeniu w całości Ratusza na cele muzealne. W tym samym roku władze miasta opuściły Ratusz i rozpoczął się długi 7-letni okres remontu, zakończony w 1982 r.

Zbiory  przeniesiono do wyremontowanej wcześniej Baszty Prochowej. Przystosowanie jej do celów ekspozycyjnych nie było rzeczą łatwą ze względu na niewielką powierzchnię poszczególnych kondygnacji oraz bardzo kręte schody, którymi trzeba było wnosić gabloty i wszystkie eksponaty. Dzięki pomocy „Szperaczy” udało się to zrealizować. Trzy kondygnacje zajęły zbiory, w jednej mieścił się magazyn, a prawdziwe życie toczyło się najwyżej. Tu w niewielkim pokoiku w tzw. kustoszówce, skąd roztaczał się widok na całą okolicę odbywały się kameralne spotkania miłośników historii. Były prelekcje, wspomnienia, miła atmosfera i wiele radości. Tutaj też rodziła się cała koncepcja urządzenia nowej siedziby Muzeum Ziemi Chełmińskiej.

Jerzy Kałdowski w Kustoszówce.

   Ratusz poprzez ten 7-letni remont przeszedł ogromne przeobrażenie. M.in. odkryto renesansowy, malowany strop na I piętrze, który poddano konserwacji oraz częściowej rekonstrukcji, usunięto wiele ścianek działowych oddzielających poszczególne biura,  wzmocniono stropy, odnowiono stolarkę okienną i drzwiową, założono nowe instalacje. Trudności jakie pojawiały się podczas remontu, brak materiałów budowlanych, niesolidność, problemy techniczne nie zraziły przyszłego dyrektora Jerzego Kałdowskiego.  Z wielkim zaangażowaniem organizował wyposażenie muzeum – gabloty, szafy magazynowe i biblioteczne, żyrandole, kopie mebli gdańskich oraz przygotowywał koncepcję stałej ekspozycji. Prawdziwy sukces nadszedł w 1982 r. Dnia 31 grudnia 1982 r. decyzją władz miasta w porozumieniu z Ministrem Kultury i Sztuki powołane zostało Muzeum Ziemi Chełmińskiej z siedzibą w Ratuszu i Baszcie Prochowej.  
Otwarcie muzeum wiązało się ściśle z Jubileuszem 750-lecia lokacji miasta. Inauguracja odbyła się 3 czerwca 1983 r. Z tej okazji przygotowano wystawę „Z dziejów Chełmna” natomiast oficjalne otwarcie muzeum nastąpiło 28 grudnia 1983 r.
Wtedy odsłonięta została tablica erekcyjna muzeum, która znajduje się na parterze tuż na przeciw głównego wejścia.